Niet veilig thuis. Herstellen van trauma in je jeugd

Meer begrip voor de enorme impact die vroegkinderlijke traumatisering op de psychologische ontwikkeling kan hebben. Judith de Roos recenseert Niet veilig thuis. Herstellen van trauma in je jeugd (https://www.boom.nl/psychologie/100-20063_Niet-veilig-thuis?gad_source=1&gad_campaignid=21716966871&gbraid=0AAAAApU_xq10vb3FDoBJ8m0nv7qHXDyi8&gclid=CjwKCAjw5NvPBhAoEiwA_2egfnwmGZneTqjySD-cfAoNN6nVLjv7WGQWCmCS801S4EBFkZdqPFMN0BoCDv0QAvD_BwE) van Martijn Stöfsel. Deel twee van drie boekrecensies over het thema ‘herstel’.

Jeugdtrauma’s, (on)veilige hechting, Littekens uit je jeugd, er wordt momenteel volop geschreven over dit thema. En al was Christiaan Vinkers nét iets eerder met zijn boek (https://uitgeverijprometheus.nl/boeken/littekens-uit-je-jeugd-paperback/), mag toch ook dit werk niet ontbreken. Martijn Stöfsel schreef Niet veilig thuis. Herstellen van trauma in je jeugd op basis van zijn ervaringen als psychotherapeut en klinische psycholoog, waarbij hij jarenlang werkte met mensen met trauma. Hij richt zich specifiek tot diegenen die in hun jeugd zelf vroegkinderlijke traumatisering hebben meegemaakt en daar nu, in hun latere leven, last van hebben. Hij hoopt herkenning te kunnen geven, inzicht en handvatten hoe er in het hier-en-nu mee om te gaan. Hij hoopt dat de lezer er hoop uithaalt en op meer regie over het eigen leven gaat ervaren. Een mooi en nobel streven! Wij lazen even mee.

Vroegkinderlijke traumatisering

Stöfsel gebruikt in zijn boek de term ‘vroegkinderlijke traumatisering’. Daarmee bedoelt hij ‘het geheel van nare ervaringen die mensen hebben opgedaan in de jeugd’. Het gaat om kinderen die opgegroeid zijn onder omstandigheden waardoor hun psychische ontwikkeling is belemmerd. Dat kan leiden tot psychische problemen op latere leeftijd. Martijn Stöfsel onderscheidt drie categorieën, waarbij in praktijk ook vaak combinaties spelen. Het kan gaan om 1. affectieve verwaarlozing, 2. mishandeling of 3. seksueel misbruik. Hiervoor kun je ook de termen ontwikkelingstrauma, hechtingstrauma of complex trauma tegenkomen, dit zijn synoniemen van elkaar.

Zelfbeeld

Stöfsel geeft eerst aan wanneer je eens naar de omstandigheden in je jeugd zou moeten kijken: “Als je je vaak verdrietig, angstig, gespannen of niet prettig voelt, zonder duidelijk oorzaken in je huidige leven, dan zou het goed kunnen zijn dat het iets te maken heeft met hoe je opgegroeid bent.” Vaak hebben mensen dan een laag zelfbeeld. “Zo’n laag zelfbeeld ontstaat In de jeugdjaren. Hoe we over onszelf leren denken, wat ons zelfbeeld is, is een gevolg van hoe er in de opvoeding door je ouders, je broers en zussen en andere belangrijke mensen met je werd omgegaan.” Ook somberheid, angst en spanningsklachten komen vaak voor. Ook wordt vaak zichtbaar dat mensen kwetsbaarheid vermijden. “Dit is bijna altijd het gevolg van nare ervaringen in de jeugd. Hierdoor kunnen kinderen zich niet veilig hechten aan hun ouders. Bij hechtingsproblemen hebben mensen op de een of andere manier geleerd dat ze niet onbevangen hun kwetsbaarheid kunnen laten zien aan de mensen om hen heen. Dat heeft als gevolg dat het later in het leven lastig kan zijn om je kwetsbaar op te stellen naar bijvoorbeeld een partner.” Wat veel voorkomt is dat deze mensen zich niet gezien en erkend voelen. Dat ze in het hier-en-nu, wel degelijk worden gezien en erkend kan niet goedmaken wat ze in hun jeugd tekort zijn gekomen. Ze zullen zich dan óf op de achtergrond houden of juist erg bezig zijn om erkenning in hier-en-nu te krijgen.

Eetstoornis

Stöfsel maakt een stellig uitstapje naar de oorzaak van eetstoornissen en psychotische klachten. “Een eetstoornis heeft eigenlijk altijd als oorzaak dat er sprake is geweest van vroegkinderlijke traumatisering, het heeft alles te maken dat je in je jeugd blijkbaar te weinig ruimte hebt ervaren om eigen autonomie te kunnen voelen of uitoefenen.”

Ook bij psychotische klachten schrijft hij dat vaak een voorgeschiedenis van vroegkinderlijke traumatisering wordt gezien. Het is dan ook goed om bij mensen met psychotische klachten ook te beoordelen of het een optie kan zijn om de onderliggende vroegkinderlijke traumatisering te behandelen.

Basisbehoeften

Ieder kind heeft emotionele basisbehoeften die voldoende moeten worden vervuld om zich te ontwikkelen tot een gezonde en evenwichtige volwassene. Bij mishandeling en seksueel misbruik is het evident duidelijk dat er dingen gebeurd zijn die niet hadden moeten plaatsvinden. Affectieve verwaarlozing daarentegen is moeilijker te herkennen. Het betekent dat op gevoelsniveau tijdens de opvoeding verwaarlozing heeft plaatsgevonden. “Naar schatting is er bij 70 procent van de mensen die op volwassen leeftijd langdurende psychische klachten hebben sprake geweest van (enige mate van) affectieve verwaarlozing. Het betekent kort gezegd dat ouders gedurende langere tijd stelselmatig te weinig liefde, erkenning of aandacht hebben gegeven. Dit heeft een traumatiserend effect op de psychologische ontwikkeling.” Ook heeft Stöfsel aandacht voor situatie waarbij een voortdurende dreiging hangt in het gezin, dit kan een dreiging van geweld of een seksuele dreiging zijn. Hierdoor is men langdurig gespannen, angstig en op zijn hoede. Ook een seksualiserende omgeving heeft een zelfde impact.

Ouderschapstips

De auteur geeft mooie tips voor goed ouderschap: “Als ouder moet je je goed bewust zijn van het feit dat je kind helemaal afhankelijk van jou is. Je moet de verantwoordelijkheid om voor je kind te zorgen zwaar laten wegen. Daarbij is het voldoende om je op drie zaken te richten: zorg dat je kind weet dat het geliefd is en gewaardeerd wordt, geef je kind de ruimte om allerlei zaken in het leven zelfstandig te kunnen ontdekken en te kunnen leren, en begrens indien nodig op een liefdevolle manier.”

“Als dit niet lukt en kinderen dus onveilig opgroeien betekent dit dat ze op verschillende manieren last kunnen hebben van spanning en stress, wat zich uit in lichamelijke spanning. Op je hoede zijn gaat altijd gepaard met lichte spierspanning. Op latere leeftijd kan dit, door de jarenlange belasting van de spieren gezondheidsklachten geven, waarvoor medisch geen duidelijke oorzaak te vinden is. Een andere manier waardoor men last kan hebben van spanningsklachten is de confrontatie met situaties die herinneringen aan nare gebeurtenissen van vroeger oproepen. Ook de herbelevingen gaan samen met spanning in het lijf.”

Levensbedreigend

Martijn Stöfsel maakt helder dat bij veel kinderen die bekend zijn met vroegkinderlijke traumatisering een straffende kant ontstaat. “Als kind ben je geheel afhankelijk van je ouders. Als je ouders jou niet goed behandelen, dan is dat eigenlijk levensbedreigend. Voor een kind is het dus noodzakelijk om op zijn minst de illusie in stand te houden dat ouders het wel goed met ze bedoelen dat kan dan alleen maar betekenen dat jij dat op de een of andere manier verdient. Daarmee hou je die illusie in stand dat je ouders het goed met je voor hebben, je creëert zo een soort kunstmatige psychologische veiligheid in een onveilige jeugd. Als volwassene denk je dat dan nog steeds over jezelf. Dat is wat ook wel de interne straffende kant of straffende stem genoemd wordt.”

Reekalfje

In hoofdstuk 4 beschrijft de auteur de gedragspatronen die kunnen ontstaan bij onveiligheid in de jeugd. Wanneer volwassenen met hun omgeving omgaan alsof het nog net zo onveilig is als vroeger, terwijl dat feitelijk niet zo is, dan ontstaan er natuurlijk spanningen met de mensen om hen heen, en uiteindelijk bij henzelf. Genoemd worden: op je hoede zijn, vluchten, bevriezen, dissociëren,  vechten, boos worden, jezelf klein maken en een sociale freeze-reactie ook wel ‘fawn’ genoemd. En daarmee is ook het bruggetje naar de aandoenlijke voorkant van het boek gelegd, waar een reekalfje getekend is (in het Engels a fawn). “Een reekalfje is heel kwetsbaar en gedraagt zich zo onopvallend mogelijk en eigenlijk is dat ook wat er gebeurt bij social freeze. Kortom je probeert niet lastig te zijn in de ogen van je ouders en daarmee voorkom je slaag, straf, vernedering of andere nare situaties. Hierdoor leer je als kind dat je niet onbevangen kunt zijn en dat je je eigen wensen en behoefte niet kenbaar moet maken en dat die niet belangrijk zijn.”

Stöfsel heeft ook oog voor positieve factoren die een compensatie boden voor datgene wat ouders niet gaven of voor de nare ervaringen die je thuis opdeed. Dan kan de schade op de psychologische ontwikkeling meevallen, dit worden positieve hechtingsfiguren genoemd.  De verschillende gedragspatronen worden steeds helder omschreven en waar nodig aan gevuld met een praktisch voorbeeld.

Herstel

Vanaf hoofdstuk 5 gaat het boek verder over het herstel van vroegkinderlijke traumatisering, waarbij Stöfsel duidelijk is dat je er pas iets mee moet gaan doen als je er in je dagelijks functioneren last van hebt. Een deel van de mensen die het hebben meegemaakt herstellen namelijk op een natuurlijke manier. Voor dat andere deel in het onder ogen zien van wat er is gebeurd van groot belang. Het uit loyaliteit aan ouders, vergoelijken van wat er is gebeurd legt een onevenredige schuld van de problemen bij henzelf, terwijl de opvoedomstandigheden de oorzaak zijn.

De daarop volgende hoofdstukken geven boeiende handvatten hoe met herstel om te gaan. Stöfsel heeft aandacht voor verschillende vormen die je kunt gebruiken bij emotie-regulatie en vertelt hoe je aan de slag kunt met de daadwerkelijk verwerking. De laatste hoofdstukken gaan over het Veranderen van gedragspatronen en professionele hulpverlening.

Het is de auteur gelukt een helder boek te schrijven met duidelijk uitleg over vroegkinderlijke traumatisering, ook de onduidelijkheid die er bij mensen zelf én hulpverleners bestaat als het gaat om affectieve verwaarlozing. Een prettige opbouw met praktische voorbeelden en tips. De jij-vorm is even wennen maar volledig te begrijpen vanuit de doelgroep waar hij zich op richt. Het is hem zeker gelukt om bij te dragen aan meer begrip voor de enorme impact die vroegkinderlijke traumatisering op de psychologische ontwikkeling kan hebben.

-

Martijn Stöfsel – Niet veilig thuis. Herstellen van trauma in je jeugd (https://www.boom.nl/psychologie/100-20063_Niet-veilig-thuis?gad_source=1&gad_campaignid=21716966871&gbraid=0AAAAApU_xq10vb3FDoBJ8m0nv7qHXDyi8&gclid=CjwKCAjw5NvPBhAoEiwA_2egfnwmGZneTqjySD-cfAoNN6nVLjv7WGQWCmCS801S4EBFkZdqPFMN0BoCDv0QAvD_BwE)
Uitgeverij Boom
Prijs: € 22,95 (paperback)
224 pagina’s
ISBN: 9789024468539

-

Lees ook de recensie van Ik, jij, wij. De basis van gezonde hechting in de liefde van Carola van der Veen (https://www.ggztotaal.nl/nw-29166-7-4770897/nieuws/ik_jij_wij_de_basis_van_gezonde_hechting_in_de_liefde.html?page=1).

Er staat nog één boek over hechting op de planning om hier te bespreken. Dat is:

- Liefdeswonden (https://thebreathworkcoach.com/liefdeswonden/) van Lars Faber

Mocht jij die al gelezen hebben en er iets over willen vertellen, laat het ons dan even weten via info@ggztotaal.nl (mailto:info@ggztotaal.nl).

-

Lees ook andere recensies van Judith de Roos en Johan Atsma (https://www.ggztotaal.nl/tp-29166-2/recensie)

-----------------------------------------------------------------------------------------

Vind je dit interessant? Misschien is een abonnement op de gratis nieuwsbrief dan iets voor jou! GGZ Totaal verschijnt tweemaal per maand en behandelt onderwerpen over alles wat met de ggz te maken heeft, onafhankelijk en niet vooringenomen.

Abonneren kan direct via het inschrijfformulier (http://www.ggztotaal.nl/pg-29166-7-89775/pagina/abonneren.html), opgeven van je mailadres is voldoende. Of kijk eerst naar de artikelen in de vorige magazines (http://www.ggztotaal.nl/pg-29166-7-89779/pagina/e-magazine.html).