Jim van Os doet het licht uit bij Zomergasten

tv-recensie

Op zoek naar woorden, metaforen en verhalen om te dealen met ontregeling. Leendert Douma recenseert Zomergasten met psychiater Jim van Os.

In de allerlaatste aflevering van Zomergasten mocht psychiater Jim van Os komen praten over... ja, over wat eigenlijk? Gekte? Waanzin? Samen met presentatrice Janine Abbring ging hij op zoek naar woorden. Dat werd hun missie zondagavond. Gaandeweg kwamen ze samen uit op ‘ontregeling’, nog preciezer gezegd ‘ontregeling van de mentale balans’. Het is een voorbeeld van de co-creatie waar Van Os naar op zoek was en waarin Abbring graag mee ging. Zo werd het geen college, maar een gesprek.

Verhalen

Woorden vormen verhalen. “Die moeten de basis vormen”, stelde Jim van Os. “We moeten alle zorg laten vertrekken vanuit het leven van een persoon.” Veel artsen denken dat het veel tijd en moeite kost om te werken volgens zo’n holistisch beeld. Maar dat hoeft helemaal niet zo te zijn, blijkt tijdens het eerste fragment dat hij koos: het kunstwerk The Essential van Martin en Inge Riebeek. Zij trekken de hele wereld over om mensen op straat levensvragen te stellen. Wat blijkt keer op keer? In anderhalve minuut vertellen mensen over de persoonlijke essentie van hun leven. Daar kan de zorg wat van leren.

Aliens

Is het allemaal zo nieuw wat Jim van Os hier zegt? Nee, helemaal niet! Hij bewijst dat zelf door een keuze voor een fragment uit een interview dat psychiater Jan Foudraine ergens in de jaren zeventig gaf over zijn legendarische boek Wie is van hout?. Foudraine (op de foto achter Van Os en Abbring) hekelde het medisch model van ziekte en genezing als het gaat om mentale ontregeling. (Een mens is geen stuk hout.) Destijds werd dat antipsychiatrie genoemd. Daarna volgde de beweging richting DSM-denken, toont Van Os. Dat noemt hij – naar aanleiding van een eerder fragment over Oumuamua, een object van buiten ons zonnestelsel – een ‘boek vol aliens’. Het zijn er ongeveer 400. Gelukkig ontstond er daarna een tweede beweging weg van instituties en instellingen, richting herstelacademies, ervaringskennis en een ecosysteem van ggz, sociaal domein, e-health en nog breder, waar hij eerder bij GGZ Totaal over vertelde (https://www.ggztotaal.nl/nw-29166-7-4578551/nieuws/psychiatrie_is_geen_lineaire_wetenschap_het_gaat_om_verhalen_vertellen.html?page=3).

Stemmen

De Zomergast was vol lof over de aanpak van psychiater Dirk Corstens (https://www.ggztotaal.nl/nw-29166-7-4754205/nieuws/oprecht_en_diepgaand_over_stemmen_in_je_hoofd.html?page=2) en liet een fragment uit Mijn woord tegen het mijne zien van documentairemaakster Maasja Ooms. Daarin zagen we hoe Corstens rustig in gesprek gaat met stemmenhoorster Tamira en vooral met een van de stemmen in haar hoofd. Iedereen gaat in gesprek met zichzelf, legde Van Os uit. De ontregeling begint als je stemmen afsplitst en buiten jezelf plaatst. Hij vergelijkt het met het uit jezelf treden bij traumatische gebeurtenissen. Dirk Corstens toont dat je er mee om kunt gaan. Je kunt de stemmen managen. Je kan er niet van genezen, maar dat geldt voor alle vormen van mentale ontregeling. Jim van Os: “Je kunt de relatie met die ‘grote zwarte hond’ in je hoofd wel verbeteren. De hele documentaire Mijn woord tegen het mijne is te zien op zondag 13 september 2026 om 22.40 uur bij de VPRO op NPO2.

Biertjes

Jim van Os was zeer openhartig over zichzelf en zijn afkomst. Hij laat fragmenten zien van zijn vader. Gynaecoloog Willem van Os was uitvinder van het Multiload-spiraaltje, dat hem schatrijk maakte. Maar hij was ook fertiliteitsarts en schroomde niet om ook zijn eigen zaad te gebruiken om vrouwen zwanger te maken. Er lopen in ieder geval een halfbroer en een halfzus van Jim van Os rond. Wat hij nog meer van zijn vader heeft geërfd? Werkzucht en drankzucht. Net als Willem was Jim een afwezige vader, die altijd met zijn werk bezig was. Daar kwam hij achter tijdens de psychoses van zijn zoon. Jim van Os ontwikkelde zelf een psychose toe hij als jonge arts werkte in een ‘prehistorisch’ Frans ziekenhuis. Hij kon letterlijk niet slapen van hoe patiënten werden behandeld en zijn ontregeling nam ernstige vormen aan. De jonge Jim dacht dat hij een Universeel Medicijn voor alle aandoeningen in de wereld had gevonden: verdunde alcohol. Gelukkig hield een collega hem de juiste spiegel voor. Alcohol bleef wel een ding in zijn eigen leven, maar anders dan bij zijn vader die kwartaalalcoholist was. Jim van Os zweert bij twee à drie IPA-biertjes per dag. “Ik ben dorstig”, zo vertelde hij Janine Abbring. Met zijn onzinnige pleidooi voor deze lichte vorm van alcoholisme joeg hij heel wat kijkers in de gordijnen.

Excuses

En dan moest ook nog de olifant in de kamer worden benoemd. Janine Abbring deed dat tegen het einde van de avond. Het ging om Jim van Os’ steun aan de brief die artsen naar het OM hebben gestuurd om de euthanasie van de 17-jarige Milou na uitzichtloos psychisch lijden te onderzoeken. Dit heeft de ouders veel pijn gedaan. Van Os zegt dat hij de ouders al vrij snel excuses heeft aangeboden. Maar het waarom van zijn steun wist hij niet te verdedigen. Hij kwam met vage uitspraken en werd afstandelijk. Eén kijker meldde via #zomergasten dat Jim van Os opeens ook in de tweede persoon begon te spreken.

Nooit eerder had Abbrings aankondiging ‘volgend fragment’ zo opgelucht. Na een uitstapje over Marjan Teeuwens project om sloophuizen om te vormen tot kunstobjecten, keerden de presentatrice en de Zomergast weer terug naar de liefde voor taal. Dat afbreken, herschikken en opbouwen van Teeuwen – ze had het zelf over een ‘Toren van Babel’ – was natuurlijk een metafoor voor de psychiatrie. Tot slot vroeg Janine Abbring of Jim van Os een advies heeft voor mensen die het allemaal écht niet meer zien zitten. “Als je hulp nodig hebt, aarzel niet en zoek iemand. Je hebt een ander mens nodig. Die is er altijd voor je.”

Slotseconden

Aan het einde van de aller- allerlaatste aflevering van 38 (!) jaar Zomergasten kwamen alle gasten nog eens voorbij. Jim van Os verkeerde in goed gezelschap. Zo zagen we onder andere psycholoog Piet Vroon (Zomergast in 1991), psychiater Frank van Ree (in 1992), hoogleraar gezondheidsethiek Inez de Beaufort (in 1994), hoogleraar psychologie Jaap van Heerden (in 1997), psychiater Damiaan Denys (in 2015), psychiater Glen Helberg (in 2017), psychotherapeut Esther Perel (in 2018), hoogleraar kinder- en jeugdpsychiatrie Robert Vermeiren (in 2021) en psychiater Bessel van der Kolk (in 2022). De slotseconden waren voor een quote van museumdirecteur Pierre Janssen, meester in het verwoorden van zaken. “Televisie is uitgevonden om de werkelijkheid groter te maken, niet om de wereld weer terug te frommelen in de geijkte waarden die we toch al hadden”, aldus Janssen. Dat is bij Jim van Os zondagavond goed gelukt. Wat jammer dat er geen nieuwe gasten meer gaan komen.

Zomergasten is terug te kijken op NPO Start. (https://npo.nl/start)