Regelmatig wordt gesproken over een ‘verslavingsgevoelige persoonlijkheid’. Sommigen zeggen het zelfs over zichzelf. Maar een verslavingsgevoelige persoonlijkheid bestaat helemaal niet, stellen drie Australische deskundigen (Nicole Lee, Paula Ross en Steven Bothwell) in The Conversation.
Volgens hen is het, ondanks tientallen jaren van onderzoek niemand gelukt om een consistente reeks persoonlijkheidskenmerken of een enkel persoonlijkheidstype te identificeren dat betrouwbaar kan voorspellen of iemand problemen gaat krijgen met alcohol of andere drugs. Het ontstaan van alcohol- of andere drugsproblemen is een complexe en moeilijk te voorspellen mix van factoren. De ‘verslavingsgevoelige persoonlijkheid’ is in wezen niet meer dan een stereotype.
Waar komt het idee van een verslavingsgevoelige persoonlijkheid vandaan?
Bijna 90 jaar geleden, rond het ontstaan van de Twelve Step-beweging en de Anonieme Alcoholisten, was er een verschuiving van het denken over alcoholproblemen als een moreel falen naar een meer medische benadering. De eerste stap in deze overgang was gebaseerd op het relatief weinige dat bekend was over alcohol- en andere drugsproblemen in de jaren dertig. Verslavingsproblematiek werd gezien als een persoonlijkheidsfout. Het was destijds de beste verklaring waarom sommige mensen problemen krijgen met alcohol en anderen niet.
Dit soort ideeën ontwikkelden zich verder tot een uitgebreider ‘ziektemodel’, later zelfs tot een ‘hersenziekte’-model beschouwden, waarmee alcohol- en andere drugsproblemen als een levenslange en ongeneeslijke ziekte van de geest werden beschouwd. Onthouding was de enige optie.
Waarom is het idee van een verslavingsgevoelige persoonlijkheid een probleem?
De term ‘verslavingsgevoelige persoonlijkheid’ roept over het algemeen negatieve beelden op: zwak, onbetrouwbaar, egoïstisch, impulsief, gebrek aan controle. Het is een stereotype dat het stigma over alcohol- en andere drugsproblemen vergroot en het idee versterkt dat verandering moeilijk of onmogelijk is. En stigma weerhoudt mensen ervan om hulp te zoeken als ze die nodig hebben.
Het idee van een verslavingsgevoelige persoonlijkheid kan mensen er ook toe brengen te geloven dat ze ofwel voorbestemd zijn voor problemen, of er volledig voor worden beschermd, wat geen van beide waar is. Voor degenen die verslavingsproblemen hebben, kunnen ze een gevoel van hulpeloosheid geven over het beheer van hun gebruik. In feite suggereert het: ”Ik kan er niets aan doen”.
Zit er een kern van waarheid in het idee van een verslavingsgevoelige persoonlijkheid?
We weten tegenwoordig dat sommige mensen die problemen hebben met alcohol of andere drugs, weer normaal kunnen gaan gebruiken. En de meeste mensen ervaren problemen met slechts één middel, terwijl ze andere middelen op niet-problematische manieren gebruiken. Dat is beide in tegenspraak met de theorie van een verslavingsgevoelige persoonlijkheid omdat ze suggereren dat er een niveau van controle is.
Maar, stellen de auteurs, er zijn enkele eigenschappen die vaker voorkomen bij mensen die problemen hebben met alcohol of andere drugs.
Er zijn twee belangrijke persoonlijkheidsclusters die het risico op problemen lijken te vergroten: de https://link.springer.com/article/10.1007/s40473-013-0001-y, en een sombere of angstige stemming. Of een combinatie van beide. Zowel risiconemers als mensen met een hoog streefniveau hebben meer kans op het ontwikkelen van alcohol- of drugsproblemen.
De rode draad in deze eigenschappen die geen verband met elkaar lijken te hebben is de moeite met het reguleren van emoties. Dat verklaart deels waarom mensen die een trauma hebben meegemaakt een hoger risico hebben op het ontwikkelen van alcohol- of andere drugsproblemen, en waarom er meer afhankelijkheid is bij mensen met ADHD. Beide aandoeningen verhogen de activiteit in het limbische systeem, het deel van de hersenen dat verantwoordelijk is voor emotionele reacties, en verminderen de activiteit in delen van de prefrontale cortex, het logische deel van de hersenen dat helpt bij het reguleren van emotionele reacties.
Er is een genetische component aan persoonlijkheid - tussen de 30% en 60%. En er is ook een genetische component aan de ontwikkeling van alcohol- of andere drugsproblemen - 45%-65% voor alcohol. Maar erfelijke persoonlijkheidskenmerken zijn het resultaat van meer dan 700 mogelijke gen interacties en er is geen enkel ”persoonlijkheidsgen” dat leidt tot alcohol- of andere drugsproblemen.
Een alternatieve verklaring
We weten dat de ontwikkeling van alcohol- en andere drugsproblemen wordt beïnvloed door een aantal factoren. Veel Amerikaanse troepen in Vietnam in de jaren zeventig werden afhankelijk van heroïne en gebruikten het regelmatig terwijl ze in Vietnam waren, maar stopten snel toen ze weer thuis waren. Het is dus niet alleen het middel zelf of de persoon die het gebruikt, maar ook de omstandigheden die het gebruik bevordert.
Sommige drugsexperts noemen dit ’drug, set en setting’: de eigenschappen van het middel zelf, individuele eigenschappen en de context waarin het wordt gebruikt. Maar hoe leiden deze gecombineerde factoren tot problematisch drugsgebruik en afhankelijkheid?
Na vele decennia van gedrags- en neurowetenschappelijk onderzoek weten we dat de hersenen erg plastisch zijn en gedurende ons hele leven blijven leren en zichzelf vormen met nieuwe ervaringen. Het werkt als volgt: elke keer dat we iets leuks doen, krijgen we een kleine uitbarsting van dopamine in de hersenen. De dopamine geeft ons een goed gevoel en zegt tegen onze hersenen ”dat moet je nog een keer proberen”.
Bij alcohol en andere drugs komt veel dopamine vrij. Sommige middelen geven meer af dan andere. Onze hersenen verbinden snel de punten tussen actie (middel nemen) en belonen (je goed voelen). Die route wordt elke keer dat het middel wordt gebruikt, versterkt. Als we sterke emoties toevoegen, zoals intens genot of opluchting, wordt de verbinding nog sterker. Het mechanisme heet operante conditionering. Hoe meer je gebruikt, hoe meer die verbindingen zich zullen vormen. De hersenen van sommige mensen geven van nature meer dopamine af dan anderen, zodat deze paden sneller en sterker worden gevormd.
Ons brein merkt ook signalen op in de omgeving die signalen worden voor drugsgebruik en die een verlangen of hunkering om te gebruiken kunnen veroorzaken. Als je elke keer dat je iets drinkt hetzelfde speciale glas gebruikt of elke keer dat je een joint rookt in dezelfde stoel zit, merken de hersenen dat verband op. Dus als je dat glas ziet of in die stoel zit, voel je misschien een kleine drang om te gebruiken, zelfs als er geen drug of alcohol is. De zogeheten Pavloviaanse conditionering.
Dus in plaats van een vast persoonlijkheidskenmerk, wordt de motivatie om alcohol of andere drugs te gebruiken grotendeels gedreven door 1) onze hersenen die associaties leren tussen de effecten van een drug (drug), 2) onze individuele reactie op de drug (set) en 3) de omgeving waarin de drug wordt gebruikt (setting).
Dit is een positievere theorie dan die van de ‘verslavingsgevoelige persoonlijkheid’, want wat is geleerd, kan weer worden afgeleerd. En het betekent dat alcohol- en andere drugsgebruik en problemen niet onvermijdelijk zijn, zelfs als je een genetische aanleg of persoonlijkheids-predispositie hebt.
Bron: The Converstaion. Vertaling GGZ Totaal
-----------------------------------------------------------------------------------------
Vind je dit interessant? Misschien is een abonnement op de gratis nieuwsbrief dan iets voor jou! GGZ Totaal verschijnt tweemaal per maand en behandelt onderwerpen over alles wat met de ggz te maken heeft, onafhankelijk en niet vooringenomen.
Abonneren kan direct via het inschrijfformulier, opgeven van je mailadres is voldoende. Of kijk eerst naar de artikelen in de vorige magazines.
