Al tientallen jaren gebruiken artsen en onderzoekers over de hele wereld classificatiesystemen zoals de DSM (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders) en de ICD (International Classification of Diseases). Deze handboeken bieden een uniforme taal om psychische stoornissen te beschrijven en te diagnosticeren. Ze waren in eerste instantie bedoeld voor onderlinge communicatie, zodat wetenschappelijk onderzoek minder afhankelijk zou zijn van persoonlijke of culturele opvattingen. Ondertussen zijn ze ook de basis voor de organisatie van de zorg en vergoeding door zorgverzekeraars.
Eén van de grote problemen van de deze classificatiesystemen (in de Nederlandse ggz is dat de DSM) is dat ze vooral gebaseerd zijn op symptomen en nauwelijks rekening houden met de biologische en gedragsmatige processen die aan psychische aandoeningen ten grondslag liggen. Twee mensen met dezelfde diagnose – bijvoorbeeld depressie – kunnen biologisch totaal verschillend zijn, een totaal verschillende geschiedenis hebben en in een geheel andere sociaal-maatschappelijke positie zitten. Het gevolg: behandelingen die gebaseerd zijn op deze classificatiesystemen werken vaak maar beperkt en onderzoeksresultaten zijn moeilijk te vergelijken.
Naar een veelomvattender classificatiesysteem.
Na de New Frontiers Meeting van 2024 nam het European College of Neuropsychopharmacology (ECNP) het initiatief tot een ambitieuze wereldwijde samenwerking: de Precision Psychiatry Roadmap (PPR). Het doel: een nieuwe, dynamische manier om psychische stoornissen te begrijpen, diagnosticeren en behandelen. De kern van dit plan is dat symptoomgebaseerde classificatiesystemen als DSM en ICD worden aangevuld met biologische en gedragsmatige informatie. Uiteindelijk moet dat leiden tot een betere indeling van patiënten in biologische subgroepen; het ontwikkelen van gerichtere behandelingen die aansluiten op het werkelijke ziekteproces en het sneller naar de praktijk brengen van effectieve therapieën.
Daarvoor moet worden samengewerkt met wereldwijd betrokken stakeholders: van professionele wetenschappelijke en maatschappelijke organisaties tot patiëntengroepen, industrie, regelgevende instanties, financiers en zorgverleners.
De coördinatie van het project komt op naam van professor Martien J. H. Kas, hoogleraar gedragsneuroscience aan de Rijksuniversiteit Groningen en op dit moment nog president van de ECNP.
In juni publiceerden Kas met zijn mede-initiatiefnemers in het tijdschrift Moleculair Psychiatry een artikel over de Roadmap.
De schrijvers zijn zich er van bewust dat er nog maar een beperkt begrip is van de complexe problematiek van de psychiatrie. Toch menen zij dat dit hét moment is om een begin te maken met een nieuw systeem. Allereerst nemen mentale problemen wereldwijd nog steeds toe, terwijl de beschikbare behandelingen nog steeds suboptimaal zijn. Het nieuwe systeem moet daar verbetering in brengen. Minstens zo belangrijk is dat moderne technologieën de mogelijkheid om een kwantitatief begrip van psychologische symptomen, blootstelling aan het milieu, biologische activiteit en gedrag te integreren, wat de biologische validiteit van de huidige definities van psychische stoornissen kan verbeteren.
Inhaalslag
Vooralsnog zal worden gefocused op de biologische basis van psychische stoornissen. De schrijvers haasten zich om op merken dat dat niet betekent dat omgevingservaringen niet relevant zijn. De kern van de precisiepsychiatrie is weliswaar biologisch georiënteerd (hersenprocessen, genetica, biomarkers, hersencircuits, digitale gedragsmetingen, enzovoort) maar: de initiatiefnemers benadrukken dat psychische stoornissen altijd het resultaat zijn van een wisselwerking tussen biologie en omgeving. De biologische focus is in de voorgestelde roadmap vooral het vertrekpunt omdat de huidige classificatiesystemen (DSM, ICD) te weinig biologisch onderbouwd zijn, en een inhaalslag nodig is.
Deze wisselwerking wordt aangeduid met de term exposoom: alle externe en interne invloeden die samen met biologische factoren bepalen hoe iemand psychische klachten ontwikkelt. Daarbij horen externe factoren (zoals stress, trauma, armoede, discriminatie, sociale steun, leefstijl); interne factoren (zoals ontstekingsprocessen of veranderingen in de darmflora) en levensloopfactoren (zoals leeftijd, puberteit, zwangerschap, menopauze, persoonlijkheidskenmerken en veerkracht).
Nog een lange weg te gaan
De initiatiefnemers zijn niet naïef. Ze schrijven: “Het is onzeker hoe lang het zal duren om merkbare vooruitgang in precisiepsychiatrie te zien, en de daaruit voortvloeiende gestage vermindering van de last van psychische stoornissen.” Daarbij wordt een voormalig directeur van het National Institute of Mental Health geciteerd: ”Het zal jaren duren om de ontbrekende wetenschappelijke stukjes van deze puzzels te ontdekken en te integreren in een volledig bruikbaar beeld; echter, intellectuele steun voor zowel de klinische onderneming als broodnodig onderzoek vereisen beide alternatieven voor de categorische benadering van de [huidige] DSM.”
De uitdagingen die er liggen zijn onder andere het verkrijgen van (wereldwijde) consensus over de betekenis en validiteit van de bestaande en nog te onderzoeken biomarkers, het ontwikkelen van regelgeving en verkrijgen van goedkeuring rond onderzoek naar biomarkers en het integreren van bestaande wetenschappelijke inzichten.
De weg naar precisiepsychiatrie zal volgens de initiatiefnemers dan ook lang zijn en vraagt om samenwerking tussen wetenschappers, artsen, beleidsmakers, farmaceutische bedrijven, patiëntenorganisaties en financiers. De Precision Psychiatry Roadmap is opgezet als een dynamisch proces: nieuwe inzichten worden continu toegevoegd, waardoor het systeem meegroeit met de wetenschap.
Het uiteindelijke doel: een flexibele, biologie-geïnformeerde manier om psychische stoornissen te definiëren en behandelen. Met als uiteindelijk doel om écht de juiste behandeling, bij de juiste patiënt, op het juiste moment te geven.
Kas, M.J.H., Penninx, B.W.J.H., Knudsen, G.M. et al. Precision psychiatry roadmap: towards a biology-informed framework for mental disorders.
Mol Psychiatry 30, 3846–3855 (2025). https://doi.org/10.1038/s41380-025-03070-5
Meer over precisiepsychiatrie:
Edwin van Dellen: De toekomst van predictiemodellen voor precisiepsychiatrie
Tijdschrift voor Psychiatrie 2025;67(2):94-99
Annemarie Kohne en Jim van Os: De toekomst van precisiepsychiatrie
De Psycholoog 03 november 2023
Andrea Cipriani: Integratie van data voor precisie-psychiatrie: betere diagnostiek en betere interventies
De Psychiater, 23 februari 2023
-----------------------------------------------------------------------------------------
Vind je dit interessant? Misschien is een abonnement op de gratis nieuwsbrief dan iets voor jou! GGZ Totaal verschijnt tweemaal per maand en behandelt onderwerpen over alles wat met de ggz te maken heeft, onafhankelijk en niet vooringenomen.
Abonneren kan direct via het inschrijfformulier, opgeven van je mailadres is voldoende. Of kijk eerst naar de artikelen in de vorige magazines.
