De vraag of psychotherapie effectief is, wordt in principe beantwoord door wetenschappelijk onderzoek. Door het invullen van gestandaardiseerde vragenlijsten - aan het begin, aan het eind én een aantal weken of zelfs maanden na afloop van de therapie - moet blijken of de klachten zijn verminderd (of juist niet).
Maar sluit deze benadering wel aan bij wat patiënten zélf belangrijk vinden? In een tijd waarin steeds meer transdiagnostisch gedacht wordt, groeit ook de behoefte aan onderzoek dat breder is dan de blik op vermindering van de symptomen.
Een grootschalige kwalitatieve meta-analyse, in januari gepubliceerd in The Lancet, probeert aan deze behoefte te voldoen en werpt een nieuw licht op deze vraag door systematisch te onderzoeken welke behandeluitkomsten cliënten zelf benoemen.
Over het onderzoek
De onderzoekers doorzochten de databases PsycArticles, PsycInfo en MEDLINE Complete op Engelstalige studies tot 11 november 2023. Uiteindelijk werden 177 kwalitatieve studies uit 24 landen in het onderzoek opgenomen, met in totaal de ervaringen van 2.908 volwassen cliënten.
De 177 studies onderzochten verschillende vormen van individuele psychotherapie, zoals cognitieve gedragstherapie, psychodynamische, integratieve en experiëntiële therapieën, en een breed scala aan problematieken: depressie, angst, lichamelijke aandoeningen, trauma, psychose, verslaving en persoonlijkheidsstoornissen.
Uit de studies werden kwalitatieve gegevens gesorteerd en bruikbaar gemaakt voor onderzoek. Denk daarbij aan gegevens als cliëntcitaten, indeling in thematische categorieën en psychotherapie-uitkomsten. Deze gegevens werden geanalyseerd met een zogeheten descriptieve-interpretatieve benadering. De auteurs van de meta-analyse - die overigens zelf ervaringsdeskundigen zijn - stelden samen met een onafhankelijke onderzoeker een definitieve lijst op die in te delen aren in tien clusters.
Vermindering van symptomen is niet het enige
De meta-analyse laat zien dat cliënten een breed scala aan behandeluitkomsten rapporteren die verder gaan dan verminderen van symptomen alleen. Met andere woorden: vermindering van symptomen is niet het enige waar cliënten waarde aan hechten bij het ondergaan van psychotherapie.
De onderzoekers identificeren tien clusters die cliënten als waardevol zien:
- Zelfkennis en cognitieve verwerking werd genoemd in 88% van de studies: het gaat dan om diepere zelfkennis, inzicht in de eigen mentale processen, een optimistischer kijk op zichzelf en het leven.
- Houding ten opzichte van zichzelf kam in 87% van de studies voor: een grotere zelfacceptatie, zelfcompassie, eigenwaarde en zelfvertrouwen, een versterkt gevoel van zelfredzaamheid en emancipatie, duidelijkere persoonlijke waarden en doelen.
- Relationeel en sociaal functioneren (79%): een verbeterde houding ten opzichte van relaties, meer empathie en assertiviteit, betere communicatievaardigheden en diepere banden met dierbaren
- Mentale veerkracht (72%): nieuwe strategieën leren om met stress om te gaan, emotionele regulatie en betere zelfzorg
- Emotioneel functioneren (71%): beter begrip van emoties, betere emotionele regulatie en veerkracht, grotere openheid voor emotionele ervaringen, acceptatie van emoties en meer comfort bij het uiten ervan.
- Gedragsverandering (64%): elimineren van schadelijke gedragspatronen, deelnemen aan zinvolle activiteiten en beter functioneren in het dagelijks leven
- Symptomen en problemen verminderen (63%): angst, depressie en somatische problemen verminderen en oplossingen vinden voor persoonlijke problemen
- Algemeen welzijn (62%): een gevoel van meer geluk, vrede, dankbaarheid en hernieuwde vitaliteit.
- Acceptatie van het leven (45%): mindfulness, verminderde behoefte aan controle en acceptatie van de realiteit zoals die is.
- Tenslotte was er nog een restcategorie (16%), waarin kwesties werden genoemd die minder aan de psychotherapie waren toe te schrijven.
Méér dan alleen klachtvermindering
De resultaten maken duidelijk dat cliënten psychotherapie waarderen om veel méér dan alleen klachtvermindering. De ervaren veranderingen zijn vaak existentiëler van aard: een groter gevoel van zelfregie, diepere verbinding met anderen en een verbeterde levenshouding.
Dat is een conclusie waar consequenties aan zouden moeten worden verbonden. In het blad ’De Jonge Psychiater’ merkt de recensent van dit onderzoek terecht op dat er met dit onderzoek in de hand vragen kunnen worden gesteld bij de huidige meetmethoden: ”Alhoewel sommige ROM-vragenlijsten, zoals de Outcome Questionnaire-45, breder zijn dan een specifieke aandoening, zijn uitkomsten kwantitatief en ligt de focus veelal op symptoomreductie. Sommige belangrijke behandeluitkomsten kunnen daarmee over het hoofd worden gezien. Het is de vraag of psychotherapie-uitkomsten geheel te meten zijn met reductionistische vragenlijsten. (...) Zelfs breed opgezette vragenlijsten, zoals de Outcome Questionnaire-45, blijven beperkt tot kwantitatieve metingen en kunnen belangrijke, meer subjectieve behandelresultaten missen.”
Psychotherapie heeft voor cliënten vaak een veelomvattender effect dan wat in standaardmeting wordt vastgelegd. Deze kwalitatieve meta-analyse pleit voor een meer patiëntgerichte benadering van uitkomstmeting, waarin ook ruimte is voor individuele ervaringen, waarden en doelen. De integratie van kwalitatieve metingen naast kwantitatieve tools zou kunnen leiden tot een vollediger en eerlijker beeld van behandelresultaten. Voor beleidsmakers, onderzoekers en behandelaars ligt hier een duidelijke opdracht: geef de stem van de patiënt een structurele plek in de evaluatie van psychotherapie.
Ladmanová M, Řiháček T, Timulak L, e.a. Client-identified outcomes of individual psychotherapy: a qualitative meta-analysis. Lancet Psychiatry 2025; 12: 18-31
-----------------------------------------------------------------------------------------
Vind je dit interessant? Misschien is een abonnement op de gratis nieuwsbrief dan iets voor jou! GGZ Totaal verschijnt tweemaal per maand en behandelt onderwerpen over alles wat met de ggz te maken heeft, onafhankelijk en niet vooringenomen.
Abonneren kan direct via het inschrijfformulier, opgeven van je mailadres is voldoende. Of kijk eerst naar de artikelen in de vorige magazines.
